نهال چنار

چنار در آب و هوای معتدل و نسبتاً سرد رویش دارد و جزء گونه‌های رطوبت پسند محسوب می‌گردد. به علت نوع ریشه‌ آن، خاک های نسبتاً ریز بافت، عمیق آبرفتی با رطوبت متعادل و زهکشی برایش مناسب بوده و رشد آن ها در خاک های کم‌عمق، سنگلاخی، قلوه سنگی متراکم، درشت بافت و آهکی محدود می‌‌شود. جدا از کاربردهای طبی فراوان چنار, چوب چنار جزء چوب های بسیار خوب صنعتی ست که بدون آغشته کردن آن با مواد ضد عفونی کننده ،مدتهای طولانی در مقابل تغییرات جوی سالم می ماند.

 گیاهشناسی چنار:

چنار درخت بزرگ و زیبایی ست با تنه مستقل تاجی گسترده و شاخه های قوی. این ویژگی ها موجب شده اند تا چنار در ردیف مهمترین درختان سایه دار پارکها و حاشیه خیابانها قرار گیرد.

بلندی درختان چنار در گونه های مختلف کم و بیش متفاوت است چنانچه در گونه plantus orientalis به ۳۰متر و در platanus occidentalis به ۴۰متر میرسد. قطر تنه چنار نیز زیاد است و گاه در تمام گونه های آن به بیش از ۱۰متر میرسد .

ریشه اصلی چنار از ابتدای رشد قوی و عمیق در خاک فرو میرود و در سنین بالا میتواند تا ۴متر در خاک فرو رود و از رطوبت عمق خاک استفاده نماید .

ساقه و تنه چنار دانه زاد اسوار استوانه ای و نسبتا پرچوب است. شاخه ها از ارتفاع معینی از تنه منشعب می شوند و تاج درخت را بوجود میآورند در حالی که ساقه درختان شاخه زاد چنار معمولا باریک و بلند و گاه کج و معوجند و با بالا رفتن سن درخت تنه اش صاف میشود.

پوست ساقه چنار در جوانی مفرغی رنگ است ولی ریتیدوم آن که خاکستری رنگ است هر ساله در فصل رویش از تنه درخت جدا شده میریزد. محل ریزش ریتیدوم روی تنه درخت به صورت لکه های سبز مایل به مفرغی مشاهده میشود.

شاخه های اصلی قطور و محکم چنار ،در جهات مختلف میرویند و مجموعا تاج نامنظم درخت را به وجود می آورند . شاخه های فرعی نیز به صورت نامنظم از شاخه های اصلی منشعب میشوند.

بر روی درخت چنار ۳نوع جوانه مشاهده میشوند. جوانه اصلی که در انتهای ساقه و شاخه های اصلی قرار میگیرد و سبب رویش طولی ساقه . شاخه ها میشود. این جوانه ها درشت و خمره ای شکلند و از فلس های قرمز مایل به قهوه ای پوشیده شده اند. جوانه فرعی که از رویش آنها شاخه های فرعی بوجود می آید ،روی شاخه ها قرار دارند و از جوانه های اصلی کوچکترند. این جوانه ها مخروطی اند و از فلسهای قهوه ای رنگ پوشیده شده اند.

جوانه های خفته،روی ساقه و تنه درخت به صورت ناپیدا یافت میشوند. در صورتی که قسمت هایی از تنه در معرض تابش نور قرار گیرد از این تنه ها جست ها و جوش ها میرویند و تنه را گره دار میسازند. این جوانه ها در ظاهر دیده نمیشوند و رویش آنها منوط به تابش نور کافی و مواد غذایی فراوان است. علاوه بر جوانه های ذکر شده ، جوانه های نابجا روی ساقه و شاخه ها نیز قرار دارند و هنگام قلمه زدن در اثر هورمون های ریشه زا مثل اکسین سبب ریشه زایی میشوند.

چنار از جمله درختان پهن برگ و خزان کننده است. برگ های چنار منفرد متناوب و دارای پهنک پنجه ای نسبتا پهنی است . هر برگ دارای ۵-۳ لوب نوک تیز و پای برگ ها دارای ۲ گوشوارک نسبتا بزرگ برگ مانند است. قاعده برگ قلبی شکل، کناره برگ فاقد دندانه و دارای موجهای سینوسی است. دمبرگ به طول ۵تا۱۰ سانتی متر و پوشیده از کرکهای خاکستریست. سطح بالایی را روی برگ به رنگ سبز روشن است. برگهای جوان کرکهایی دارند که به تدریج با بالا رفتن سن برگ از تراکم آن کاسته میشود. پشت برگ به رنگ نقره ای مایل به سبز است و کرکهای بیشتری دارد. رگبرگها به شکل پنجه ای و منشعب هستند. رگبرگهای میانی نسبتا قطورند و در پشتد برگ به صورت برجسته دیده میشوند.

چنار درختی ست یک پایه با گلهای تک جنس و شبیه هم که بر روی گل آذین های فشرده کروی شکل قرار دارند . زمان گلدهی آن در ماههای فروردین و خرداد است. لقاح آن نیز به دو صورت خودگشنAutogame و هم دگرگشن Heterogame انجام میشود.میوه چنار پس از تلقیح گلهای ماده به شکل کوزه های کوچک و سبز رنگی روی نهنجی کروی شکل ظاهر میشود. پس از مدتی میوه ها به فندقه های خشک و مرکب تبدیل و در همان سال میرسند.

میوه چنار دانه ای دو لپه ای دارد که در داخل فندقه قرار گرفته است. اگر میوه ها (فندقه ها) در محیط مناسبی از نظر شرایط خاک و رطوبت پراکنده شوند ،در زمانی کمتر تز ۱۰روز رشد کرده و خود را نمایان میسازد. با این وجود قوه ی نامیه بذر چنار بسیار کم است و اگر بذر کهنه شود، ممکن است رشد نکند.

ارزش اقتصادی چنار:

۱-مصارف صنعتی :

چوب چنار جزء چوبهای بسیار خوب صنعتی ست که بدون آغشته کردن آن با مواد ضد عفونی کننده ،مدتهای طولانی در مقابل تغییرات جوی سالم میماند.

در،پنجره و ستونهای بسیاری از بناهای تاریخی شهرهای ایران ازجمله در اصفهان بنای عالی قاپو،چهلستون،مسجد مدرسه چهارباغ،ساختمتنهای اربابی منطقه بختیاری و غیره از چوب چنار ساخته شده است ودر سراسر عمر این بناها،سالم و بی عیب باقی مانده اند

۲٫مصارف دارویی:

از پوست درخت چنار برای از میان بردن لکه های پوستی ، از ریشه اش برلی درمان مار گزیدگی ،از میوه و برگ آن برای رفع ناراحتیهای حلق و گرفتگی صدا استفاده میشود.

۳-استفاده از برگ چنار جهت تهیه خاکبرگ:

این نوع خاک در باغبانی مصارف زیادی دارد.علاوه بر اینکه ازین نوع خاک میتوانیم در مخلوط خاکها استفاده کنیم سرند کردن آن را نیز میتوان به عنوان مالچ و پوشش روی بذرهای کاشته شده پاشید و از آن استفاده کرد.

آشنایی با گونه چنار خاوری یا معمولی با نام علمی Platanus orientalis :

ارتفاع این درخت به ۳۰متر میرسد و تنه اصلی معمولا تا انتهای تاج ادامه می یابد. تنه آن قطور است و لایه خارجی پوست به شکل قطعاتی به نام ریتیدوم در اندازه های مختلف از درخت جدا میشوند. لایه داخلی که بافی میماند ، صاف و روشن و در جوانی تا حدودی سبز رنگ است اما در سنین پیری چوب پنبه ای یشود و شیارهای بلریک و نا منظم طولی در آن ایجاد میشود. برگها متناوبند و ۷-۵ لوب عمیق دارند.گاه برگهای شاخه های جوان دارای ۳لوب هستند. پهنک برگ پنجه ای ست و سطح خارجی آن در جوانی پوشیده از کرک است. دمبرگ در قاعده متورم است . میوه آن به شکل مجتمع است و در گروههای ۳تا ۴تایی یا بیشتر و گاه ۲تایی دیده میشوند. گل به صورت تک جنس،کوچک،سبزفام و مجتمع است که از فروردین تا خرداد به صورت گل آذین های کروی در راس شاخه ظاهر میشود.

این گونه در شرایط آب و هوایی تهران به خوبی رشد میکند و از گونه های سازگار است انتشار جغرافیایی آن در جنوب شرقی اروپا و مرکز آسیاست.

شرایط مطلوب اکولوژیک چنار خاوری:

الف: شرایط زیستگاهی:

آب و هوا: درخت چنار در هوای معتدل و کمی سرد نظیر ارتفاعات البرز و شمیرانات رشد خوبی دارد. چنار بسیار آب دوست است ودر مکان هایی که جوی آب از کنار آن میگذرد تهویه ریشه های آن بخوبی صورت میگیرد و رشد سریعی دارد.

درخت چنار در تهران ، سرمای خشک تاحدود ۲۱- درجه سانتیگرا و گرمای ۴۲+ درجه سانتی گراد را تحمل میکند ، ولی گرمای شدید جنوبی و ساحلی ایران را تحمل نمیکندو برگهای آن در تابستان خشک میشوند.

جوانه های باز شده چنار به سرمای دیررس بهاره حساسند و در موارد استثنایی در استان تهران که دمای هوا دربه زیر صفر رسیده است ، جوانه ها دچار سرما زدگی شده اند.

خاک: چنار به علت داشتن ریشه های قوی وعمیق ، در خاکهای نسبتا ریز بافت ، عمیق آبرفتی ، با رطوبت متعادل و هکشی خوب رشد میکند. در خاکهای کم عمق ، سنگلاخی، یا قلوه سنگی، متراکم یا درشت افت و آهکی رشد آن محدود میشود و قبل از فصل پاییز خزان میکند، (مانند خاک منطقه جنوب تهران که به علت فشردگی و وجود لایه های تقریبا غیر قابل نفوذ در قسمت های زیرین ، مانع از رشد ریشه ها شده است) و تجمع زیاد آب در خاک ، ریشه ها را خفه میکند. بنابرین از کاشت این درخت در خاکهایی با زهکشی نامناسب باید خوداری نمود.

تهویه نامناسب خاک ریشه درختان را در مقابل حمله ۀفات و بیماریها حساس میکند. از طرف دیگر ، تهویه نامناسب حساسیت گیاه را در برابر آسیب های ناشی از اوزون کاهش میدهد و دلیل احتمالی آن را بسته شدن روزنه ها ذکر کرده اند.

برای جلوگیری ازین پیشامدها توصیه میشود که دور طوقه درخت را با آسفالت و سیمان و بتون نپوشانند و هنگام کاشت نهال جوان نیز باید به این نکته توجه نمود که چال درختکاری حتی الامکان وسیعتر و عمیق تر باشد و با خاک قابل نفوذ پر شود همچنین لازم به ذکر است که برای تهویه بهتر ریشه درخت و در عین حال تمیز نگه داشتن جوی های کنار خیابان ، میتوان آنها را بوسیله ی آجرهای دور از هم مفرش کرد.

به منظور تهیه و جلوگیری از فشرده شدن خاک ،لازم است هرساله پای درختانی که در معابر و خیابان ها کاشته شده اند بیل بزنند و برای اصلاح خاک از کود حیوانی استفاده کنند.

ب: برخی آفات و بیماری های مهم چنار

زنجرک چنار: این حشره با فرو بردن خرطوم خود به داخل پارانشیم برگ و مکیدن شیره گیاهی و نیز ترشح بزاق دهان که کلروفیل سلولهای اطراف محل نفوذ خرطوم را فاسد میکند ، مانع از رشد طبیعی گیاه میشود . آثار فعالیت این حشره را میتوان در سطح فوقانی برگ به صورت لکه های سبز متمایل به زرد مشاهده کرد.

کرم سفید ریشه : لارو این حشره از پوست ،ریشه و قسمت های سطحی چوب تغذیه میکند و جریان شیره نباتی را قطع میکند. در نتیجه درخت بعد از مدتی زرد میشود و در پی آن به علت قطع ریشه ها ، به زمین سقوط میکند.

سوسک چوبخوار:

پروانه مینور چنار: این حشره در اوایل بهار تخمهای خود را در سطح زیرین برگهای چنار میگذارد. پس از تفریخ تخم ها ، لاروها وارد برگ میشوند و پس از تغذیه از برگ لکه های سفید آئینه ای روی برگ ایجاد میکنند.

زردی: یکی از بیماریهای فیزیولوژیکی مهم چنار است که ابتدا روی برگهای جوان و سرشاخه ها ایجاد شده و از طرفی رگبرگها سبز و پارانشیم زرد است. از بین عوامل مختلف که باعث ایجاد کمبود آهن و کلروز در گیاهان میگردد ، یکی قلیایی بودن خاک و زیادی آهک در آن و کمبود مواد آلی و عدم تهویه کافی ریشه ها میباشد و دیگری زیاد بودن مقدار یون بیکربنات در آب آبیاری ست که موجب کاهش قابلیت استفاده از آهن در خاک و غیر فعال شدن آن در گیاه میشود.

نحوه تکثیر چنار:

۱-تکثیر از طریق بذر: چنار را در اوایل بهار در محیط خارج از گلخانه از طریق بذر کشت میکنند. قوه نامیه چنار کم است. بنابراین بلافاصله پس از بذرگیری از درخت ، باید آنرا در بستری از خاک سبک تشکیل شده است بکاریم و پس از یکسال آن را جابه جا نماییم.

۲-تکثیر از طریق قلمه : برای آنکه یک نهال خوش فرم داشته باشیم، باید از شاخه درختان جوان یا پاجوشها به عنوان نهال استفاده کنیم ، زیرا این قلمه ها از قدرت ریشه زایی زیادی برخوردارند.

شهر اصفهان بزرگترین مرکز تولید قلمه چنار است و کشاورزان این منطقه برای تهیه قلمه از پاجوشهایی که روی کنده درختان قطع شده روئیده اند ، قلمه های مناسبی تهیه میکنند.این روش قلمه گیری بهترین طریقه ازدیاد درخت چنار است. قلمه های تهیه شده را باید قبل از کاشت مدتی در آب قرار داد تا به اندازه کافی رطوبت جذب کنند. چنانچه هنگام کاشت قلمه شرایط جوی یا زمین مورد نظر مناسب نباشد،بهتر است قلمه ها را به صورت دسته دسته و به حالت عمودی و وارونه روی ماسه نرم قرار داده و روی آنها را با ماسه بپوشانیم.

برای سهولت و تسریع ریشه زایی قلمه، بهتر است راس قلمه ها را به صورت افقی و انتهای آنها را به شکل مورب برش دهیم تا قلمه هاسطح بیشتری برای تولید ریشه داشته باشند. از آنجا که بند ها خاصیت ریشه زایی بیشتری دارند بهتر است شاخه ای را که برای تهیه قلمه بکار میبریم ،از زیر بند قطع نماییم.

فاصله مناسب جهت کاشت قلمه ها درزمین مورد نظر ۲۰-۱۵سانتی متر میباشد.به منظور سهولت در انجام عملیات زراعی و وجین علفهای هرز و نیز سهولت در عبور ماشین آلات جهت خارج نمودن نهالها، بهتر است فاصله دو ردیف نهالکاری از یکدیگر حدود ۱۲۰ سانتی متر باشد.

هر چند زمین بیشتری مورد نیاز خواهد بود اما انجام عملیات ذکر شده با سهولت بیشتری انجام خواهد شد.

برای آنکه قلمه ها از نور خورشید بهره بیشتری گیرند، بهتر است جوی ژشته ها را شمالی-جنوبی آماده کنیم.البته در بعضی از نهالستان ها ، جوی ژشته ها به طریق غلام گردش آماده شده اند. ذخیره رطوبت در مدت زمان طولانی و سهولت آبیاری از محسنات این روش است. ولی از معایب عمده این روش آن است که مبارزه با علف های هرز و برداشت نهال از نهالستان به صورت مکانیزه امکان |پذیر نیست.

۳-تکثیر از طریق خوابانیدن:

یکی از روش های ازدیاد چنار خوابانیدن شاخه های جوان است که میتوان این عمل را در بهار و تابستان انجام داد.

هرس کردن:

از آنجا که چنار یک درخت شهری ست، باید قبل از کاشت به محل و موقعیت آن توجه کافی مبذول داشت.در پارکها به دلیل آنکه محدودیتی از نظر رشد تاج وجود ندارد، میتوان به درخت اجازه داد تا به حالت طبیعی رشد کند و به حداکثر رشد طبیعی برسد.

البته نمیتوان گفت که از هرس چنار در پارکها باید صرف نظر کرد ،بلکه بر حسب موقعیت و فاصله کاشت و سلیقه میتوان آن را از حالت تک محوری به چند محوری و تاج گسترده درآورد.

علاوه بر هرس فرم، که از ابتدای پرورش نهال جوان باید انجام گیرد ، لازم است هر ساله از درختان بازدید به عمل آیدو شاخه های نابجا،خشک شده،بیمار ویا شاخه هایی که مزاحم عبور و مرور وسایل نقلیه و یا عابرین است ، حذف یا کوتاه گردد. اگر در حذف پاجوش ها غفلت شود مقادیری از غذای مورد نیاز شاخه های اصلی توسط پاجوشها مصرف میشود.

زمان هرس اصلی درخت ، در دوره استراحت و در شرایط تهران در پاییز است. در مناطق سردسیر میتوان بعد از رفع خطر سرمازدگی و قبل از باز شدن جوانه ها هرس را انجام داد. البته پاجوش گیری و هرس سبز باید به حذف ترکه های شاخکهای جنبی محدود شود.

کاشت درخت چنار :

بهترین زمان کاشت نهال چنار در دوره خواب آن یعنی در اواخر فصل پاییز و در طول زمستان میباشد. نهال مورد استفاده باید سالم،قوی و دارای ارتفاع مناسب(۲-۱٫۸متر)بوده و محیط بن نهال در ارتفاع ۱متری از سطح خاک حدود ۱۰تا۲۰ سانتی متر باشد. کاشت نهال در کنار خیابانها باید طبق ضوابط خاصی صورت گیرد.

در حاشیه خیابانهایی که عرض پیاده رو کمتر از ۲متر است یا در خیابانهایی با پیاده روی ۲تا۳متری مخصوصا سمتی که مشرف به ساختمانهای جنوبی ست، نباید اقدام به کاشت نهال چنار نمود ، ولی در خیابانهایی با پیاده روی ۲تا۳متری که مشرف به ساختمانهای شمالی اند ، کاشت نهال چنار بلامانع است.

از آنجا که چنار درختی سریع الرشد است، باید از کاشت آن در زیر سیم های فشار قوی برق خودداری کرد ، زیرا تماس تاج آنها با سیم برق در هنگام وزش باد یا بارندگی ، احتمال آتش سوزی یا خطرات دیگری را در بر خواهد داشت .

خاک مناسب برای کاشت نهال چنار مخلوطی از ماسه ،خاکبرگ به همراه کود دامی پوسیده است. هنگام کاشت نهال باید گودال گودال مناسبی به ابعاد ۸۰در۸۰در۸۰ در خاک های سنگین و ۵۰در۵۰در۶۰ در خاک های سبک حفر نمود.ابعاد گودال باید به نحوی باشد که ریشه نهال به راحتی در داخل آن قرار گیرد.بایستی در موقع کاشت ریشه های زخمی و زاید را حذف نموده و شاخه های اضافی تنه را نیز قطع کرد و حدود ۶تا۷شاخه سالم در جهات مختلف تنه باقی گذاشت. بعد از قرار دادن نهال روی مخروطی از خاک که در ته گودال ریخته شده بایست گودال را کاملا از خاک پر کرده و سپس نهال را به طور کامل آبیاری نمود.

برای آن که درختانی با تاج مناسب و زیبا داشته باشیم هنگام کاشت نهال ها در حاشیه خیابان ها باید ۴تا۵ متر میان آن فاصله بگذاریم .اگر نهال ها با فاصله کم کاشته شوند تاج درختان در آینده فرم طبیعی خود را نخواهد داشت.جوانه انتهایی نیز در شکل فرم آتی تاج درخت نقش مؤثری دارد. اگر جوانه انتهایی باقی بماند در آینده درختی خواهیم داشت با ارتفاع زیاد و تاج کوچک امااگر جوانه انتهایی نهال را در ارتفاع ۲/۲تا۵/۲ متری قطع کنیم تاج درخت در ارتفاع ۲ متری تشکیل می گردد.بعد از کاشت بایستی آبیاری نهال ها به طور مرتب صورت گیرد.در روز های خنک هر۷تا۱۰ روز ودر روزهای گرم تر هر۵تا۷ روز یک بار بایست نهال ها را آبیاری نمود.هر ساله بایست درخت را از نظر وجود آفت بررسی نمود ودر صورت وجود هر گونه آفتی با نظر کارشناس فن مبارزه علیه آفت انجام داد.بایست هر ساله خاک پای درختان را اصلاح نموده و هرس فرم دهی و فصلی در مورد آن ها انجام می شود.

مسائل و مشکلات درخت چنار در تهران:

در بعضی از خیابانها مانند خیابان ولیعصر تهران، درختان با فواصل کم و نامنظم کاشته شده که در نتیجه عدم رعایت فاصله مناسب ،به شکل ناموزونی رشد کرده اند. باید دانست که درخت برای رشد و نمو خود احتیاج به نور،حرارت،مواد غذایی و فضای کافی دارد.کاشت درختان با فواصل کم مانع از آن میشود که نور،حرارت،و فضای کافی مورد نیازبرای درخت فراهم شود. بدیهی ست هرچه ارتفاع درخت بیشتر شود،تنه ضعیف تر میگردد و مقاومت آن دربرابر برف و باد کمتر خواهد شد.برای آنکه با مشکلات زیست محیطی که در حال حاضر اکثر درختان در خیابان های تهران با آن مواجه اند،روبه رو نشویمباید علاوه برآن که فاصله کاشت میان نهالها را رعایت کنیم،عرض پیاده روها و موقعیت مکانی ساختمانهای بلند اطراف را هنگام کاشت نهال مورد توجه قرار دهیم.

خزان زودرس درختان چنار:

از آنجا که اغلب درختان شهر تهران قبل از پاییز خزان میکنند، بررسیهایی در این مورد انجام گرفته که و طبق نظر کارشناسان ۳دلیل عمده برای این امر قابل ذکر است.

۱-تنش آب و آبیاری نامنظم به عنوان یکی از عوامل خزان زودرس و مرگ و میر درختان در شهر تهران ذکر شده است

۲-غبار ،بویژه دوده عامل دیگری برای خزان زودرس است. نحوه تاثیر منفی این عوامل به این شرح است که غبار و دوده سیاه رنگ روی برگ درختان طیف گرمایی را تغییر میدهند، زیرا دوده سیاهرنگ ،مانند اجسام سیاهرنگ گرمای خورشید را جذب میکند و در نتیجه درجه حرارت برگ بالا میرود و برگها دچار سوختگی شدید می شوند.

۳-هنگامی که ریشه های درخت چنار در عمق خاک نفوذ نکنند ؛ خزان زودرس آنها فرا میرسد. در خاکهای عمیق و همگن ، ریشه چنار بخوبی رشد میکند و در عمق فرو میرود و میتواند از لایه های پایینی خاک ، آب و رطوبت مورد نیاز خود را جذب کند و در برابر بالا رفتن دمای هوا نیز مقاومت کند. چنارهایی که روی لبه محل های خاکریزی شده کاشته میشوند کمتر با مشکل کم آبی مواجه هستند ، ولی در برخی از موارد که از سطح خیابان خاکبرداری میشود و خاک زیرین کم عمق و متراکم باقی میماند ، اگر چنار کاشته شود ، چون ریشه این درختان نمیتوانند در عمق خاک نفوذ کنند ، به محض کم آبی ریال،ریشه تشنه میماند و خزان زودرس آنها فرا میرسد.

آلرژی زایی:

چنار درختی است آب دوست با گرده های فراوان و دست کم از هر ۱۰۰ نفر ۲۰نفر به گرده چنار حساسیت دارند. گرده چنار دارای قطب های مشابه ، محور نسبتا کوچک و اگزین مشبک با شبکه های ظریف است. میوه آن که از فندقه های زیادی تشکیل شده است. پس از رسیدن متلاشی و آزاد میشوند. هریک ازین فندقه ها زایده کوچک کرکداری دارد که استشناق کرکها و گرده ها برای ۲۰درصد مردم آلرژی زا میباشد.