گیاهشناسی
کنجد همانند آفتابگردان و سویا گیاهی تابستانه و پهنبرگ است. این گیاه متعلق به جنس Sesamum است. در این جنس حدود ۳۸ گونه وجود دارد که بیشتر آنها زراعی نیستند. در شرایط حاصلخیز و رطوبت کافی ارتفاع بوته کنجد ممکن است به حدود ۱۵۰ تا ۱۸۰ سانتیمتر برسد. برخی ارقام کنجد تکساقه هستند و برخی دیگر شاخههای متعددی دارند. معمولاً ساقه کنجد دارای مقطع عرضی به شکل مربع است. گلهای بزرگ، سفید و زنگولهای شکل کنجد حدود ۲ تا ۳ سانتیمتر طول دارند و از زاویه برگها از سمت پایین به بالای ساقه ظاهر میشوند. در این شرایط رشد طولی ساقهها ادامه دارد که نشاندهنده عادت رشدِ غیرانتهایی گیاه است. میوههای کنجد، نیام یا کپسول هستند. در برخی ارقام یک نیام در هر زاویه برگ قرار دارد و در برخی دیگر ممکن است سه عدد نیام در هر زاویه برگ موجود باشد. ا رقام تجاری کنجد اغلب دارای یک نیام در زاویه برگها هستند. هر نیام چهار ردیف دانه و به طور میانگین حدود ۷۰ عدد دانه دارد.
گلدهی کنجد حدود ۳۵ تا ۴۵ روز پس از کاشت آغاز میشود و ۷۵ تا ۸۵ روز پس از کاشت به پایان میرسد. اولین نیام بوته کنجد ممکن است بسته به ارقام، مدیریت و شرایط محیطی در ارتفاع ۳۰ تا ۶۰ سانتیمتری از سطح خاک تولید شود. رسیدگی فیزیولوژیک ارقام مختلف نیز به طور معمول ۹۵ تا ۱۱۰ روز پس از کاشت صورت میگیرد. این مرحله زمانی است که دانههای موجود در ۷۵ درصد نیامهای ساقه اصلی رسیده باشند. رسیدگی دانههای درون نیامها حدود ۲۵ تا ۴۰ روز طول میکشد. دانه بسیار ریز کنجد با طول حدود ۵/۲ و عرض ۲ میلیمتر، ۳ میلیگرم وزن دارد و رنگ آنها از کِرِم تا قهوهای تیره متغیر است.
مانند بسیاری از گیاهان زراعی دیگر که در زمانی طولانی اهلی شدهاند، واریتههای مختلفی از کنجد وجود دارد که اندازه و شکل بوته، عادت رشد، رنگ گلها و همچنین اندازه، رنگ و ترکیبات دانه آنها با همدیگر متفاوت است.
بوته کنجد بسیار پُربرگ است. با این حال و علیرغم عادت رشد غیرانتهایی، در زمان رسیدگی دانه، برگها خودبهخود خشک میشوند و میریزند. این موضوع در ارقام مختلف ۱۲۰ تا ۱۵۰ روز پس از کاشت روی میدهد.
سازگاری محیطی
کنجد گیاهی مقاوم به گرما و حساس به سرما است. این گیاه در گرمای شدید منطقه آریزونای آمریکا (حدود ۵۰ درجه سانتیگراد) محصول قابل توجهی تولید میکند. کنجد مسیر فتوسنتزی «چهارکربنه» دارد. بنابراین، سازگاری بسیار خوبی به مناطق گرمسیری دارد. حداقل دمای مورد نیاز برای رشد کنجد حدود ۱۵ درجه سانتیگراد است. بنابراین در انتخاب زمینهای کشت این محصول، باید فصل زراعی منطقه مورد نظر به اندازهای طولانی باشد که دوره رشد کنجد با دماهای پایینتر برخورد نکند. با توجه به طول دوره رشد ارقام معمول کنجد (حدود ۱۳۰ روز از زمان کاشت تا برداشت)، عدم برخورد مراحل آخر رسیدگی محصول با سرما و یخبندان زودرس پاییزه اهمیت زیادی دارد. به طور کلی سرما محدودکنندهترین فاکتور محیطی رشد کنجد است.
کشت زودهنگام در بهار ممکن است باعث رشد آهسته گیاهچههای کنجد در اثر دماهای پایین هوا و خاک شود. این موضوع بوتههای کنجد را در معرض بیماریهای گیاهچه قرار میدهد. همچنین در مناطقی که تفاوت دمای روز و شب زیاد است، دماهای پایین در شب سرعت رشد گیاه را کاهش میدهد و برداشت محصول را به تأخیر میاندازد.
کنجد در خاکهای با بافتهای متوسط تا سبک که به خوبی زهکشی شده باشند، بهترین رشد را دارد. این گیاه به وفور آب در خاک مقاومتی ندارد. ایجاد شرایط ماندابی در محیط ریشه، بوتههای کنجد را از بین میبرد. بوتههایی که از شرایط مذکور جان بهدر ببرند نیز در معرض پوسیدگیهای ریشه قرار خواهند داشت. در مجموع، محصول کنجد در چنین شرایطی با اُفت شدید رشد و عملکرد روبرو میگردد. به همین دلیل باید توجه کرد که در خاکهای رسی و سنگین از آبیاری بیش از حد خودداری شود و نیز زهکشی مناسبی در این خاکها برای خروج آبهای اضافی از محیط ریشه ایجاد گردد.
کنجد در خاکهای نسبتاً حاصلخیز و در محدوده اسیدیته ۵ تا ۸ رشد خوبی دارد، ولی در مقایسه با محصولاتی مانند یونجه و پنبه حساسیت بیشتری به شوری دارد. این موضوع سبب محدودیت رشد و عملکرد کنجد در هنگام آبیاری با آبهای شور میشود.
کاشت
بستر بذر کنجد باید گرم، مرطوب و عاری از علفهای هرز باشد. زهکشی مناسب نیز به دلیل حساسیت بوتههای کنجد به ماندابی در خاک در همه مراحل رشد و نمو اهمیت زیادی دارد. به دلیل اینکه معمولاً کنجد دیرتر از سایر گیاهان بهاره و تابستانه در مناطق مربوطه کشت میشود، فرصت لازم جهت از بین بردن علفهای هرز قبل از کشت این گیاه وجود دارد. این کار توسط تکرار عملیات خاکورزی برای از بین بردن علفهای هرز سبزشده امکانپذیر است. به منظور تحریک جوانهزنی بذر علفهای هرز مدفون در خاک مزرعه میتوان مزرعه را قبل از انجام خاکورزی، آبیاری نمود.
معمولاً کنجد را به وسیله انواع ردیفکارها به صورت جوی پشتهای کشت میکنند. در برخی مناطق برای بهرهمندی بهتر از رطوبت خاک، بذرهای کنجد را به وسیله کارندههای موسوم به عمیقکارهای پرسی در خاک فرو میکنند. البته در این روش، بر خلاف تصور، عمق کاشت چندان زیاد نیست وتنها حدود ۳ تا ۴ سانتیمتر خاک بر روی بذرهای گیاه فشرده میشود.
افزایش فاصله ردیفلهای کاشت در کشتهای جوی پشتهای امکان وجین مکانیکی علفهای هرز را به خوبی فراهم میکند. فاصله ردیفها معمولاً بسته به تجهیزات قابل دسترس، ارقام کنجد و شرایط محیطی در مناطق مختلف حدود ۲۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر متغیر است. در زمینهای خشک معمولاً فاصله ردیفها بیشتر، و در زمینهای مرطوب فواصل ردیف کمتر است. همچنین در ارقام تکساقه، فاصله بین ردیفهای کشت کمتر از ارقام چندشاخه است. به نحوی که این گیاهان در تراکمهای بیشتری کشت میشوند و بیشترین عملکرد را زمانی تولید میکنند که در فواصل ردیف کمتر از ۴۰ سانتیمتر و فواصل بوته ۵ سانتیمتر بر روی پشته کاشته شوند. تراکم مطلوب کنجد در مناطق مختلف نیز حدود ۳۰ تا ۶۰ بوته در مترمربع در نظر گرفته میشود. ارقام تکساقه کنجد همان گونه که گفته شد با تراکمهای بیشتری در مقایسه با ارقام چندشاخه کشت میشوند.
حاصلخیزی
ارقام اصلاحشده کنجد بر خلاف ارقام محلی واکنش خوبی به مصرف کودهای شیمیایی نشان میدهند. عملکرد مطلوب این ارقام زمانی بهدست میآید که تعادل مناسبی از عناصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم در خاک ایجاد شود. همان گونه که پیشتر گفته شد، کنجد ریشههای عمیقی دارد و میتواند عناصر شستهشده در محصولات قبلی مانند گندم (که ریشههای سطحی دارند) را از خاک جذب کند. با این حال میزان نیتروژن باقیمانده از کشت محصولات قبلی، برای تولید عملکرد بالا در ارقام جدید کنجد کافی نیست و باید میزان مناسبی از کودهای نیتروژندار در زراعت این محصول استفاده شود.
معمولاً مصرف متعادل کودهای نیتروژندار سبب افزایش ارتفاع بوتهها، تعداد شاخهها، تعداد نیامها در واحد سطح زمین و تعداد دانه در نیام میشود. کنجد نیاز کمی به نیتروژن دارد و بیشترین عملکرد دانه آن با مصرف کمتر از ۱۰۰ کیلوگرم نیتروژن در هکتار بهدست میآید. برخلاف بقیه گیاهان دانهروغنی مصرف این میزان نیتروژن درصد روغن دانه کنجد را کاهش نمیدهد و حتی ممکن است در برخی مواقع با افزایش روغن دانه نیز همراه باشد.
کنترل علفهای هرز
کنترل علفهای هرز در زراعت کنجد اهمیت زیادی دارد. در غیر این صورت، جدا کردنت بذرهای ریز کنجد از بذرهای ریز علفهای هرز بسیار مشکل است. در این حالت ارزش اقتصادی محصول کنجدی که با بذرهای علفهای هرز مخلوط است به طور قابل ملاحظهای کاهش مییابد. به دلیل رشد ضعیف و آهسته کنجد در مراحل اولیه، این گیاه توانایی رقابت اندکی با علفهای هرز در این مراحل دارد. بنابراین باید به ویژه در مراحل اولیه رشد کنجد، علفهای هرز کنترل شوند. این کار میتواند به شکل وجین دستی بر روی پشتهها و یا استفاده از کولتیواتورها درون فاروها و بین ردیفهای کشت انجام شود. در هنگام استفاده از کولتیواتورها در بین ردیفهای کشت، باید مواظب بود تا به ریشههای کنجد که به صورت جانبی رشد میکنند آسیبی وارد نشود.
به دلیل کشت دیرتر کنجد در بهار در مقایسه با سایر گیاهان بهاره، امکان کنترل علفهای هرز قبل از کاشت کنجد نیز به خوبی فراهم است. برای این کار میتوان ابتدا زمین را آبیاری نمود تا بذرهای مدفون علفهای هرز در خاک تحریک و سبز شوند. پس از آن براحتی و حین عملیات خاکورزی و آمادهسازی زمین، علفهای هرز سبزشده از بین خواهند رفت. در روشی که گفته شد، «پس از سبز شدن علفهای هرز و تا قبل از کاشت کنجد»، میتوان به جای اجرای خاکورزی مرسوم، از علفکشهای عمومی مانند گلایفوزیت برای کنترل علفهای هرز استفاده کرد. در سیستمهای بدون خاکورزی علفکش ۲,۴-D را هم میتوان همراه با گلایفوزیت قبل از کاشت کنجد بهکار برد. بوتههای کنجد حساسیت زیادی به این علفکشها دارد و نباید بلافاصله بعد از مصرف آنها، کنجد را کشت نمود.
پس از کاشت و قبل از سبز شدن نیز میتوان علفهای هرز را توسط علفکشهای مخصوصی مانند دیورون، پندیمتالین، بوتاکلر و متولاکلر، کنترل کرد. آرمسترانگ (۲۰۱۱) نشان داد که مصرف ۱۰ تا ۲۰ لیتر علفکش مگنوم دوآل (Magnom dual) در هکتار، قبل از سبز شدن بوتههای کنجد کارآیی مناسبی در کنترل علفهای هرز دارد.
در طی فصل رشد کنجد، علفهای هرز باریکبرگ را میتوان به وسیله علفکشهای اختصاصی از بین برد. باید توجه کرد که مصرف این علفکشها تنها تا قبل از مرحله گلدهی مجاز است. چنانچه این موضوع رعایت نشود، گلهایی که در زمان سمپاشی وجود دارند نیام تولید نمیکنند و به همین دلیل در بخشهایی از ساقه به صورت موضعی دیده میشود که نیامی وجود ندارد. در زراعت کنجد، مصرف علفکشهای پهنبرگکش موفقیتآمیز نیست. زیرا علفکشهایی که علفهای هرز پهنبرگ را از بین میبرند، بوتههای کنجد را نیز نابود خواهند کرد.
بیماریها و آفات
بیماریهای قارچی لکهبرگی، زنگ برگ و ساقه، پژمردگی فواریومی و پوسیدگی ریشه و ذغالی، معمولترین بیماریهایی هستند که بوتههای کنجد را مبتلا میسازند. با این حال بیشتر ارقام کنجد تا حد بسیار زیادی به این بیماریها مقاوم هستند. در صورت عدم رعایت تناوب زراعی مناسب و همچنین در شرایط مرطوب مانندن آبیاریهای سنگین، خطر شیوع این بیماریها وجود دارد. به دلیل اینکه بذر در بسیاری از موارد سبب انتقال این بیماریهاست، بنابراین باید در هنگام کاشت از بذرهای سالم استفاده شود. همچنین در زمانی که احتمال بیماریهای قارچی وجود دارد، ضدعفونی کردن بر با سموم قارچکش تا اندازه زیادی از بروز این بیماریها جلوگیری میکند.
بوتههای کنجد اغلب تحت حمله شتهها قرار میگیرند. شتهها از رشد گیاهچه جلوگیری میکنند و به جوانه در حالِ نموِ گلها آسیب میزنند. این موضوع ممکن است سبب عدم تشکیل نیام در بوتههای کنجد شود. رعایت تاریخ کاشت مناسب در هر منطقه به دلیل فراهم نمودن رشد سریع بوتههای کنجد، احتمال حمله شتهها را کاهش میدهد و در نتیجه از کاهش عملکرد محصول جلوگیری میکند. در صورت حمله گسترده شتهها، استفاده از سموم سیستمیک فسفردار مانند دیازینون به میزان ۱ لیتر در هکتار و با نسبت ۱ در هزار تا حد زیادی در کنترل این دسته آفات مؤثر است.
آبیاری
کنجد در مناطق مختلف جهان به روشهای دیم (Dryland) و آبیاری کامل (Fully-irrigated) کشت میشود. روش کمآبیاری (Semi-irrigated) نیز یکی از روشهایی است که امروزه در تولید کنجد و بسیاری از محصولات تابستانه بهکار میرود. روشهای دیم و کمآبیاری به دلیل مقاومت نسبی کنجد به کمآبی، از نظر عملکرد کنجد و نیر مصرف بهینه آب، صرفه فراوانی دارد. نزدیک به ۸۵ درصد محصول کنجد در ایالات متحده آمریکا از مزارع دیم به دست میآید.
کنجد در مقایسه با بیشتر محصولات زراعی تابستانه مانند پنبه، ذرت، سورگوم، سویا و بادام زمینی، آب کمتری مصرف میکند و جزو مقاومترین گیاهان به خشکی است. با این حال، میزان کافی رطوبت عملکرد محصول کنجد را افزایش میدهد. عملکرد کنجد ارتباط زیادی با میزان رطوبت خاک قبل از کشت و دفعات بارندگی یا آبیاری از زمان کاشت تا رسیدگی فیزیولوژیک دارد. آبیاری یا بارندگی پس از مرحله رسیدگی فیزیولوژیک عملکرد را افزایش نمیدهد و حتی ممکن است رسیدگی و برداشت محصول را به تأخیر اندازد.
برداشت
به دلیل عادت رشد غیرانتهایی بوتههای کنجد و در نتیجه شکوفایی نامظم نیامهای بوته در طی دوره رسیدگی، تعیین زمان مناسب برداشت محصول آن آسان نیست. بوتههای کنجد در صورتی که شرایط رطوبت و دما اجازه دهد به تولید همزمان برگها، گلها و نیامها ادامه خواهند داد. بنابراین طبیعی است که در یک زمان، نیامهای مختلف با درجات مختلف رسیدگی بر روی بوتهها دیده شود. به نحوی که نیامهای پایین بوتهها ممکن است به طور کامل رسیده و آماده برداشت باشند، ولی نیامهای بالایی تازه تشکیل شده و در حال نمو باشند. بنابراین، اگر بوتههای کنجد زودتر از موعد مناسب برداشت شوند، کیفیت بذرهای کل بوته به دلیل درصد بالاتر بذرهای نارس کاهش مییابد. از طرف دیگر، چنانچه برداشت خیلی دیر صورت گیرد، ممکن است به دلیل ریزش بذرهای موجود در نیامهایی که زودتر رسیدهاند عملکرد محصول به طور معنیداری کاهش یابد. با این حال، به دلیل اینکه در ارقام چندشاخه و غیرشکننه ریزش دانهها چندان زیاد نیست، میتوان تا خشک شدن ا کثر نیامهای بوتهها صبر کرد و سپس به وسیله کمباین مستقیماً مصحول کنجد را برداشت کرد.
