گیاهشناسی
بادام زمینی از خانواده بقولات، یکساله، رشد نامحدود (Indeterminate growth) و خودگشن است. درصد دگرگشنی طبیعی به دلیل گلهای غیرعادی این گیاه تنها ۱ تا ۵ درصد است. میوه بادام زمینی یک غلاف با ۵-۱ بذر است که زیر خاک رشد کرده و ساختمانی منحصر به فرد دارد.
سبز شدن گیاهچه بادام زمینی فرایندی مابین نوع روزمینی(Epigeal) (که محور زیرلپه رشد کرده و لپهها بر روی زمین ظاهر میشوند؛ مانند سویا) و زیرزمینی (Hypogeal) (که لپهها در زیر زمین باقی میمانند؛ مانند نخود) است. در بادام زمینی محور زیرلپه رشد می:ند اما پیش از آنکه لپهها بر روی خاک ظاهر شوند، از رشد باز میایستد. برگها متناوب و پَرمانند، و بر خلاف اکثر بقولات، چهاربرگچهای (دو جفت برگچه در هر طرف) هستند. بوته بادام زمینی میتواند ایستاده و یا خوابیده با گسترش مناسب اندام هوایی و ریشهها و گرههای سطحی فراوان باشد. بوته بادام زمینی سه ساقه دارد، که دو تای آنها از جوانههای جانبی لپهها بهوجود میآیند و هماندازه ساقه مرکزی هستند.
گلهای بادام زمینی به رنگ زرد روشن هستند. این گلها هر دو بخش نر و ماده را دارند و در محور برگها در گره ساقه جای گرفتهاند. یک یا چند گل ممکن است در هر گره وجود داشته باشد. معمولاً تعداد گلها در گرههای پایینی بیشتر از گرههای بالایی است. گلهای اولیه ۴ تا ۵ هفته پس از کاشت تولید میشوند و حداکثر میزان تولید گل، حدود ۵ تا ۱۰ هفته پس از کاشت مشاهده میشود.
حدود ۷ تا ۱۴ روز پس از گردهافشانی، میوه (نیام) های هوایی به میزان ۵ تا ۸ سانتیمتر به درون خاک نفوذ میکنند و سپس به صورت افقی درون خاک رشد میکنند تا در نهایت به صورت یک نیام بالغ بادام زمینی درآید. حداکثر اندازه نیامها در عرض ۲ تا ۳ هفته، حداکثر محتوی روغن ۵ تا ۷ هفته و حداکثر پروتئین در ۵ تا ۸ هفته پس از گردهافشانی بهدست میآید. بسته به واریتههای مختلف ۱۰۰ تا ۱۵۰ روز زمان برای رسیدگی بادام زمینی از زمان کاشت مورد نیاز خواهد بود. گلدهی در طی یک دوره طولانی ادامه دارد و به همین دلیل غیریکنواختی بسیار زیادی در رسیدگی بوتههای بادام زمینی مشاهده میشود.
خواب بذر
بذرهای رسیده و بالغ بادام زمینی درجات متفاوتی از خواب بذر (Seed dormancy) را نشان میدهند. خواب بذر به حالتی گفته میشود که بذر بالغ بنا بر دلایلی با وجود شرایط مساعد محیطی جوانه نمیزند. به طور جالب توجهی مشاهده شده است که بذوری که در انتهای نیامها تشکیل میشوند، دچار خوابهای طولانیتری در مقایسه با بقیه بذور هستند.
طول دوره خواب بذر، بسته به نوع رقم و نیز شرایط نگهداری آنها متفاوت است. ارقام اسپانیایی خواب قابل ملاحظهای ندارند (۵ تا ۵۰ روز)، در حالی که انواع ویرجینیایی ممکن است ۱۰۰ تا ۱۲۰ روز در خواب بهسر ببرند.
در برخی مواقع ممکن است در صورت وجود رطوبت کافی در خاک، بذرهایی که دوره خواب کوتاهی دارند، قبل از برداشت در همان مزرعه جوانه بزنند. بنابراین ارقام اسپانیایی ممکن است با این مشکل مواجه شوند، در حالی که در ارقام ویرجینیایی چنین مشکلی بروز نخواهد کرد.
مراحل رشد
مانگر و همکاران (۱۹۹۸) رشد بادام زمینی را به مراحل جوانهزنی و استقرار، رشد رویشی و گسترش برگها، گلدهی، میخکوبی (Pegging) (نفوذ نیامها به عمق خاک)، نمو نیامها، پر شدن نیامها و رسیدگی تقسیم کردهاند که در این بخش تشریح میشود.
جوانهزنی و استقرار: بذرهای بادام زمینی دولپهای هستند و همان طوری که قبلاً گفته شد، محور زیرلپهها رشد کافی در جهت بالا بردن لپهها نشان نمیدهند. در نتیجه بر خلاف روال معمول در سبز شدنِ روزمینی، محور زیرلپه خمیده میشود. در نتیجه حفاظت کافی از جنین به وسیله لپهها صورت نمیگیرد و ممکن است به آسانی تحت آسیبهای فیزیکی در زمان سبز شدن قرار گیرد.
گیاهچههایی که نقطه نموی آنها در زمان سبز شدن دچار آسیبهای مکانیکی شود، رشد مطلوبی ندارند و حتی در صورتی که سبز شوند و استقرار یابند، عملکرد کمتری در مقایسه با بقیه خواهند داشت. مشاهده شده است که سیستم ریشهای در گیاهان رشدیافته از گیاهچههای آسیبدیده شکلی مانند حرف J دارند. البته این شکل سیستم ریشهای ممکن است در اثر آسیبهای ناشی از علفکشهای پیشرویشی نیز پدیدار گردد.
بذرهای بادام زمینی در خاکهایی با دماهای ۲۰ تا ۳۵ درجه سانتیگردا به خوبی جوانه میزنند و در عرض یک تا دو روز ریشهچه از بذر خارج میشود. پس از ۵ روز طول ریشههای بذری ممکن ناست تا ۱۰ سانتیمتر افزایش یابد. سپس ریشههای جانبی گسترش مییابند و ریشههای ثانویه نیز از آئها منشعب میشوند. پس از ۵ تا ۱۰ روز، سیستم ریشهای قادر خواهد بود تا عنصر غذایی را از خاک برای گیاه فراهم کند. عمق مؤثر ریشهدهی بادام زمینی ۱۰۰ تا ۱۲۰ سانتیمتر است که در شرایط مساعد ممکن است تا ۱۵۰ سانتیمتر نیز به صورت خوشهمانند در خاک گسترش یابد. سیستم ریشه اولیه نیز در عمق ۶۰ تا ۸۰ سانتیمتری به صورت منشعب رشد میکند.
ظهور گیاهچه بادام زمینی بر روی خاک ۷ تا ۱۴ روز پس از کاشت روی میدهد. در خاکهای خشک یا سرد ممکن است به دلیل تأخیر در سبز شدن گیاهچهها تا ۳ هفته پس از کاشت، بیماریهای خاکزی استقرار آنها را تضعیف کند. در خاکهایی که به شدت سله بسته باشند نیز، استقرار گیاهچهها به طور معنیداری کاهش مییابد.
رشد رویشی: پس از گذشت حدود ۲۰ روز، تعداد ۸ تا ۱۰ برگ کاملاً بازشده چهاربرگچهای در بوته بادام زمینی مشاهده میشود. در این مرحله، بوتههای بادام زمینی ممکن است با سرعتی حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ کیلوگرم در هکتار در روز رشد کنند.
بادام زمینی از نظر نمو رویشی و زایشی «رشد نامحدود» است. این بدان معنا است که رشد اندامهای رویشی گیاه با آغاز گلدهی متوقف نخواهد شد. بنابراین برگها و ساقههای جدیدی همزمان با گلدهی و تشکیل نیامها تولید میشود. در نتیجه نیامهای در حال نمو با اندامهای هوایی بر سر کربوهیدراتها و مواد غذایی دیگر رقابت میکنند. با این حال تفاوتهای بین واریتههای مختلف بادام زمینی از این نظر مشاهده میشود. انواع ویرجینیا در مقایسه با انواع اسپانیایی رشدمحدودتر هستند و در نتیجه یکنواختی رسیدگی در آنها بیشتر است. همینطور ارقام جدیدتر بادام زمینی نیامهای بیشتر و در نتیجه عملکرد بیشتری تولید میکنند. این موضوع به دلیل این است که سهم رشد نیامها در این ارقام به مراتب بیشتر از اندامهای رویشی است.
گلدهی: انواع ویرجینیای رونده گلدهی را حدود ۲۸ تا ۴۰ روز پس از سبز شدن آغاز میکنند که حدود ۲۵ تا ۳۰ روز ادامه مییابد. گلهای زرد بادام زمینی در شبها باز میشود و در صبح زود به صورت خودگشن لقاح مییابند و در غروب همان روز پژمرده میشوند. گلها در امتداد شاخهها رشد میکنند و هر گره میتواند چندین گل تولید کند. به طور کلی تنها حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد گلها تبدیل به نیام میشود و به طور متوسط هر بوته ممکن است تا ۲۰۰ نیام داشته باشد.
خشکی و دماهای بالاتر از ۳۵ درجه سانتیگراد تعداد گلهای تولیدی را کاهش میدهد. در بسیاری از موارد کاهش تعداد گلها در اثر خشکی ممکن است با رفع شرایط تنش و به واسطه تولید گلهای جدید جبران شود. کاهش تعداد گلها در اثر تنش خشکی و گرما به واسطه کوتاهی بش از حد مادگی گلهاست که اثر منفی بر قابلیت حیات دانههای گرده دارد و احتمال وقوع لقاح را کاهش میدهد.
میخکوبی: پس از لقاح، تخمدان شروع به طویل شدن میکند و به سمت خاک خمیده میشود. این موضوع حدود یک هفته پس از القام به خوبی قابل مشاهده است. نیامهای تشکیلشده از شاخهها آویزان میشوند و به رشد خود ادامه میدهند تا اینکه بهدرون خاکنفوذ کنند. نفوذ نیامهای بادام زمینی را در اصطلاح میخکوبی مینامند. به دلیل اینکه از هر گره شاخه ممکن است چندین گل تولید شود، نیامهای متعددی نیز ممکن است از یک گره منفرد تولید شودن و به درون خاک نفوذ کند.
نیامهای تازه تشکیلشده (میخها۹، ۸ تا ۱۲ روز پس از گردهافشانی به درون خاک نفوذ میکنند. نوکِ تیزِ میخها امکان نفوذ آنها به عمق ۱ تا ۷ سانتیمتری خاک را فراهم میکند. در خاکهای سخت نفوذ میخها با مشکل مواجه میشود. حساسیت میخها به فشردگی خاک به مراتب بیشتر از ریشهها است.
جنین لقاحیافته در نوک میخها وجود دارد و به محض نفوذ در خاک شروع به نمو و طویل شدن میکند. پس از اینکه نوک میخها در عمق خاک نمو یافت به عنوان یک نیام حقیقی شناخته خواهد شد.
نمو نیامها: دوره زمانی بین نفوذ میخها در خاک و افزایش اندازه پوسته آنها تا حد نهایی، مرحله نمو نیامها است. نمو نیامها حدود ۳۰ روز طول میکشد و به مرطوب ماندن سطح خاک بستگی دارد. آبیاری مزرعه در این مرحله اهمیتخ زیادی دارد.
پر شدن نیامها: از حدود ۶۰ روزگی به بعد، نیامها تشکیل و پُر میشوند. ۳ تا ۴ هفته پس از دفن میخها در خاک، اندازه نهایی نیامها حاصل میشود. این در حالی است که رشد دانههای درون نیامها قبل از آن آغاز شده است.
تعداد نیامهای بادام زمینی ممکن است با سرعت ۱۰۰ هزار تا ۵۰۰ هزار نیام در هکتار در هر روز و در یک دوره ۱۵ تا ۲۵ روزه افزایش یابد. ماده خشک نیامها نیز میتواند با حداکثر سرعتی معادل ۱۰۰ کیلوگرم در هکتار در هر روز در محدوده زمانی ۷۵ تا ۱۵۰ روز پس از سبز شدن افزایش یابد.
برخی از عناصر غذایی به ویژه کلسیم و بُر در مقادیر زیادی از خاک جذب میشوند و در دیواره نیام انباشته میشوند. به همین دلیل ممکن است در برخی مناطق و خاکها کمبود کلسیم خاک به ویژه در نزدیکی سطح خاک در این مرحله از رشد و نمو مشکلساز شود. در چنین شرایطی که سطوح کلسیم خاک پایین است، تشکیل بذرها به طور معنیداری مختل میشود و در نتیجه ممکن است تعداد نیامهای توخالی در واحد سطح افزایش قابل توجهی نشان دهد.
رسیدگی: بوتههای ارقام مختلف بادام زمینی ممکن است ۱۱۰ تا ۱۷۰ روز پس از کاشت آماده برداشت باشند. دمای محیط و خاک به طور مشخصی بر زمان رسیدگی و برداشت محصول تأثیر دارد. به نحوی که دماهای بالاتر موجب تسریع در رسیدگی محصول بادام زمینی خواهد شد.
طی رسیدی بادام زمینی، رنگ لایه درونی پوسته نیامها از سفید به زرد، نارنجی، قهوهای تا سیاه تغییر مییابد. این امر یکی از نشانههای رسیدگی برداشت در بوتهها است. چنانچه عملیات برداشت به تعویق بیفتد به دلیل سستن شدن اتصال نیامها ممکن است منجر به جدا شدن آنها و در نتیجه اُفت عملکرد شود.
رسیدگی بوتههای بادام زمینی به طور قابل توجهی غیرکنواخت است و در نتیجه در یک بوته منفرد نیامهایی وجود دارد که از نظر میزان رسیدگی تفاوت زیادی با همدیگر دارند. معمولاً نسبت نیامها به دانههای بالغ و نابالغ سنجیده میشود و معیاری از کیفیت به شمار میرود. در هنگام خرید محصولات ممکن است قیمتگذاری محصول با توجه به این نسبت تفاوت زیادی داشته باشد. هرچه تعداد دانههای کوچک ئ نابالغ بیشتر باشد، خودبهخود قیمت کمتری برای خرید محصول تعیین خواهد شد.
سازگاری محیطی
دما مهمترین فاکتور محیطی مؤثر بر رشد و نمو بادام زمینی است. حداقل دمای مورد نیاز برای فرایندهای فیزیولوژیک گیاه حدود ۱۰ درجه سانتیگراد است و بر این اساس حداقل ۳۰۰۰ درجه روز رشد برای رشد و نمو بادام زمینی مورد نیاز خواهد بود.
خاک مطلوب رشد و نمو بادام زمینی متوسط با بافت نسبتاً سبک و زهکشی مناسب است. این گیاه خاکهای با ماده آلی پایین را بهخوبی تحمل میکند. ویژگیهای یادشده، به ریشهها و نیامهای بادام زمینی اجازه نفوذ کافی به درون خاک را میدهد و همچنین موجب برداشت آسانتر محصول نیز میگردد. زهکشی مناسب خاک نیز موجب تهویه کافی خاک میشود و در نتیجه باکتریهای تثبیتکننده نیتروژن فعالیت بیشتری از خود نشان میدهند.
باید سعی شود که ماده آلی خاک در حدود ۱ تا ۲ درصد نگه داشته شود تا ظرفیت نگهداری آب و مواد غذایی بهبود یابد. بادام زمینی در خاکهای کمیاسیدی با pH حدود ۵ تا ۵/۵ بهتر رشد میکند، در حالی که محدوده ۵ تا ۷ به عنوان محدوده بردباری این گیاه در نظر گرفته میشود. خاکهای شور به هیچ وجه مناسب رشد بادام زمینی نیستند، زیرا این گیاه تحمل اندکی به شوری خاک دارد.
استقرار ضعیف احتمالاً مهمترین دلیل عملکردهای پایین بادام زمینی است. برای استقرار مناسب بوتههای بادام زمینی، باید از بذرهای کاملاً سالم برای کشت استفاده نمودن و همین طور در نظر داشت که استفاده از بذر به جای استفاده از نیامها، عملیات کشت ماشینی را تسهیل میکند و استقرار یکنواختتری را به وجود میآورد. گزارش شده است که کشت نیامها در مقایسه با بذرها موجب کندی جذب آب و ظهور گیاهچهها میگردد و در نتیجه عملکرد را کاهش میدهد.
حاصلخیزی
بادام زمینی واکنش انکدی به کاربرد کودها نشان میدهد. اما هنگامی که خاک زراعی بیش از حد فقیر باشد، پخش کودها به ویژه پتاسیم به دلیل حساسیت بادام زمینی به شوری ضروری است. مقادیر کودهای مورد استفاده تا اندازه زیادی برابر با کودهای مورد استفاده در زراعت سویا است. به دلیل تثبیت زیستی نیتروژن به عنوان یک عضو خانواده بقولات نیاز چندانی به کود نیتروژنه در این گیاه وجود ندارد.
معمولاً در محدوده pH حدود ۵ تا ۵/۵، دسترسی به مقادیر مورد نیاز کلسیم در زراعت بادام زمینی میسر میگردد. اما در خاکهای سبک به ویژه با کاربرد طولانیمدت پتاسیم، ممکن است دسترسی به کلسیم کاهش یابد. سطوح کلسیم مناسب جهت رشد بادام زمینی در خاک حدود ۵۰۰ تا ۸۰۰ پیپیام گزارش شده است.
مشاهده شده است که تلقیح بذرهای بادام زمینی با باکتریهای تثبیتکننده نیتروژن سبب بهبود استقرار و رشد گیاهچههای بادام زمینی میگردد. راهکار جایگزین در این زمینه، قرار دادن مایه تلبقیح در فاروهای کشت به وسیله ماشینهای کاشت همراه با بذر است.
کنترل علفهای هرز
جمعیتهای علفهای هرز در زراعت بادام زمینی ممکن است به طور معنیداری عملکرد را کاهش دهد و علاوه بر آن عملیات برداشت محصول را نیز با مشکل مواجه سازد. بوتههای بادام زمینی بهکُندی رشد میکنند و اغلب حدود سه ماه طول میکشد تا پوشش کاملی برروی سطح خاک ایجاد کنند. این موضوع نشان میدهد که بادام زمینی توانایی رقابت اندکی در برابر علفهای هرز دارد. بنابراین کنترل علفهای هرز از طریق تلفیق روشهای زراعی و شیمیایی جهت دستیابی به عملکردهای بالا اهمیت زیادی دارد.
تناوب محصولات زراعی در مزرعه به عنوان اولین مرحله در کنترل علفهای هرز مزرعه بادام زمینی محسوب میشود. کشت گیاهان پوششی مانند گندم و جو در پاییز قبل از بادام زمینی اثر چندانی در کنترل علفهای هرز مزرعه بادام زمینی نخواهد داشت. زیرا در این شرایط علفهای هرز پاییزه و زمستانه کنترل شدهاند، در حالی که اغلب علفهای هرز رقیب بادام زمینی مخصوص فصل گرم تابستان هستند. از طرفی در مناطق سردسیر که معمولاً گندم و جو در بهار کشت میشوند، فصل رشد بهار و تابستان آنقدر کوتاه است که امکان کشت بادام زمینی بعد از آنها وجود ندارد.
در عوض، تناوب بادام زمینی با گیاهان وجینی تابستانه مانند ذرت و پنبه اثر مطلوبی در کنترل آفات و علفهای هرز مزرعه بادام زمینی دارد. چنین تناوبی اجازه میدهد تا علفکشهای مختلفی در یک مزرعه و در فصول بهار و تابستان در سالهای مختلف مورد استفاده قرار گیرد. تناوب محصولات زراعی و علفکشهای مختلف، همراه با کنترل مطلوب زراعی و مکانیکی علفهای هرز در گیاهان قبلی تا حد زیادی موجب جلوگیری از طغیان علفهای هرز میشود و نیز کمک میکند تا جمعیتهای علفهای هرز در سطوح اندکی باقی بماند. البته رعایت اصول تناوبی در همه محصولات زراعی شانس گسترش جمعیتهای علفهای هرز مقاوم به علفکشها را نیز کاهش میدهد.
استفاده از انواع کولتیواتورها نیز در بین ردیفهای کاشت جهت کنترل مکانیکی علفهای هرز بادام زمینی امکانپذیر است. در این حال، کنترل دقیق عمق و عرض کار کولتیواتور ضروری است. در غیر این صورت ممکن است موجب صدمه به بوتههای بادام زمینی و ایجاد جراحت بر روی اندام آنها شود و در نتیجه نقاطی جهت ورود عوامل بیماریزا به درون بافتهای گیاه فراهم کند. عدم دقت در این روش همچنین ممکن است از کارآیی علفکشهای پیشرویشی مصرفی نیز بکاهد. خاکهای پرتابشده بر روی گیاه در اثر انجام این عملیات نیز ممکن است تا حدی رشد گلها و نیامهای بادام زمینی را محدود نماید.
چنانچه علفکشهای پیشکاشت و پیشرویشی استفاده نشده باشند، کنترل مکانیکی علفهای هرز قبل از کاشت و یا قبل از سبز شدن ممکن خواهد بود. همچنین تقریبیاً یک یا دو عملیات وجین دیگر جهت کنترل نسبی علفهای هرز کفایت میکند. اولین مرحله وجین حدود ۱۴ تا ۲۰ روز پس از کاشت اجرا شده و دومین مرحله بسته به رشد علفهای هرز صورت میگیرد که البته توصیه میشود که نباید بیش از ۶۰ روز پس از کاشت به تأخیر بیفتد.
علفکشهای متعددی برای کنترل علفهای هرز مزرعه بادام زمینی معرفی شدهاند. علفکشهای گلایفوزیت و گراماکسون علفکشهای عمومی هستند که میتوانند قبل از کشت مورد استفاده قرار گیرند. چنانچه علفکش تو- فور- دی هم بهکار برده شود، باید فاصله زمانی مصرف علفکش تا کشت بادام زمینی حداقل ۳۰ روز باشد. علفکشهای بازاگران، سولانان و لاسو نیز میتوانند به عنوان علفکشهای پسرویشی استفاده شوند.
برداشت
بهترین زمان برداشت بادام زمینی هنگامی است که سطح نیامها رگهدار، و پوسته بذرها رنگی شده است و همچنین سطح داخلی پوسته ۷۵ درصد نیامها تیره شده باشد. در برخی مناطق به دلیل شرایط آب و هوایی مانند سرمای زودرس پاییوه و یا فرا رسیدن فصل کشت محصول بعدی، ممکن است زمان کافلی جهت رسیدن به این مرحله وجود نداشته باشد. در چنین شرایطی برداشت زودتر از موعد و با رطوبت بالاتر انجام میشود و ناگزیر عملیات اضافی پس از برداشت مانند خشک کردن و تمیز کردن قبل از انبارداری محصول صورت میپذیرد.
عملیات برداشت با چیدن اندام هوایی بوتهها آغاز میشود. در این مرحله، به وسیله موورهای دوار (Rotary mower) حدود نیمی از اندام هوایی گیاه برداشت میشود و به این ترتیب برداشت نیامهایی که در عمق خاک قرار دارند تسهیل میگردد. چنانچه قبل از این مرحله، یخبندان باعث ریزش اغلب برگها شده باشد، ممکن است دیگر نیازی به چیدن اندام هوایی نباشد. در ارقام با فرم رشد خوابیده روی خاک ممکن است ردیفهای کاشت مجاور همپوشانی داشته باشد و نیاز به برش عمودی بوتهها در بین ردیفها نیز باشد.
در مرحله بعدی نیامهای گیاه در زیر خاک را با دستگاهی مشابه دستگاه برداشت سیبزمینی، و در صورت عدم دسترسی به این دستگاه، با دستگاه معمولی برداشت سیبزمینی خارج میکنند و به صورت ردیفی بر روی زمین قرار میدهند. عمق برداشت بادام زمینی از خاک باید به اندازهای باشد که به نیامهای گیاه صدمهای وارد نکند.
